Endülüs, İslâm’ın Yok Edilen Medeniyeti

Zeki Önsöz yazdı…

endülüs.jpg

Endülüs (al Andulus) 711-1492 yılları arasında İber Yarımadası’nda Müslümanların hâkimiyeti altında bulunan bölgelere verilen isimdir. Endülüs (Andalucia, günümüz güney İspanya’sında özerk bölgenin adıdır.) Başlıca büyük şehirleri; Almeria, Cordoba, Granada, Malaga ve bölgenin başkenti Sevilla’dır.

İspanya ve Endülüs’ e önceki yıllarda iki defa gittim. Endülüs bölgesini etraflıca gezdim. İspanyolların dikkatimizi çeken ilk özelliği; ‘’siesta’’ları, yani öğle uykusu için evlerinde istirâhata çekilmeleriydi. Düzenledikleri şenliklere de ‘’fiesta’’ diyorlardı.

Flamenko

Akşamları flamenko dansçıları bâzı lokantalarda dans ediyordu.  Sevilla’da büyük   bir salonda flamenko gösterisine gittik. Bu dansı seyrederken büyük şairimiz Yahya Kemal’in ‘’Endülüs’te Raks ‘’ şiirini hatırlamamak mümkün değildi.

“Zil, şal ve gül. Bu bahçede raksın bütün hızı…

Şevk akşamında Endülüs üç defa kırmızı…

 Aşkın sihirli şarkısı yüzlerce dildedir.

İspanya neş’esiyle bu akşam bu zildedir.”

flaminko.jpg

Boğa Güreşi

İspanyolların tanınan diğer bir gösterisi boğa güreşi idi. Murcia ‘da merak edip gittik. Boğa güreşi, arenayı dolduran binlerce insanın ‘’oley!’’ nidaları ve müzik eşliğinde zavallı bir hayvanın işkence edilerek öldürülmesinden başka bir şey değildi. İspanyollar bu gösterilerini gururla yabancı gezginlere gösteriyor. Her vesile ile dünyâya medeniyet dersleri veren Avrupalılar da bu vahşi gösteriyi arenaları doldurarak seyrediyordu.

boğa g

Paskalya Yortusu /Matem Alayı

Barcelona yakınlarında küçük bir kent olan Gerona’da Paskalya Yortusu’nda Hz. İsa için yapılan matem alayını gördük. Hz. İsa’nın çarmıha gerildiği gün Katolik dünyasında büyük merasimlerle anılıyor. Turistler mâtem alayını seyretmek için akşam saatlerinde Gerona’ya doldu. Önce Romalı asker kılığında yüzlerce kişi sıralar halinde eski kentin dar sokaklarından geçti. Atlı, mızraklı askerler ve Romalı yönetici kılığında Geronalıların geçişi etkileyici idi.  Sonra yalnız gözleri açık, kukuletalı, baştan aşağı siyah elbise içinde, ayakları çıplak binlerce insan sıralar halinde geçti. Yüzün görünmemesi matemin anonim oluşunu, çıplak ayakta çekilen eziyeti anlatıyormuş. Bunlar Hz. İsa’nın çarmıha gerili heykelini, Hz. Meryem’in kucağında çarmıhtan indirilmiş kanlar içindeki Hz. İsa heykelini ve kilisenin diğer heykellerini taşıdılar. Hz. Meryem’in sanki mankenler kraliçesi gibi gösterildiği bir heykel çok acâyibimize gitti. Orkestralar, davullar ile kendimi bir film platosunda zannettim. Yol üzerindeki bütün kahvelerin kaldırımlardaki masaları bu gece gösterisinde dolu idi.  Galiba bütün şehir ahalisi bu yürüyüşte yer almıştı. Katolik dünyasında bu törenler ülkelere ve bölgelere göre farklı düzenleniyormuş. Kilise, kutsal günler, yortular, bayramlar, karnavallar kutlayarak kitle psikolojisini elinde tutmak istiyordu.

pas

Müslümanları İspanya’dan Kovma Şenliği

Müslümanlığa karşı hazırlanmış, din ve eğlenceyle harmanlanmış, bir fiesta’yı da Almeria şehrinde gördük. Bu gösteride İspanyolların Endülüs Müslümanlarını bu ülkeden kovmaları canlandırılıyordu. Hıristiyanlar ile Mağripli Müslüman kılığındakiler bir kaleyi ele geçirmek için karşı karşıya geliyor, sonunda Hristiyanlar, Müslümanları yenerek kılıçları ile kovalıyordu. Bu ve buna benzer törenlerin birçok İspanya şehrinde geçmişten günümüze yapıldığını öğrenince, Türkiye’de İstanbul Fethi’ni ve bâzı illerimizin kurtuluş günlerinde yapılan törenlerle alay eden, bunu çağdışı gören entellerimizi düşündüm.

Tarihi Endülüs şehirleri İşbiliye(Sevilla), Kurtuba(Cordoba) ve Gırnata’ya (Granada) giderken sahil kesimleri Akdeniz bölgemiz bitki örtüsüne benzerken, ülke içine girdiğimizde İç Anadolu’ya benzeyen bir tabiat ve bitki örtüsü ile karşılaştık. Bu şehirlerde gördüğümüz eserler, yok edilmiş İslâm medeniyetinden kalabilen izlerdi.

endulus-muslumanlari-3

Sevilla

Sevilla’da en önemli eser, Endülüs döneminde kentin en büyük câmisi iken, onun temelleri üzerine yapılmış ve minaresi kilise çan kulesine çevrilmiş Giralda Katedrali’dir. İspanya’nın ünlü gotik kilisesi olan bu yapıda önemli kral ve devlet adamları yanında Amerika’yı keşfeden Kristof Kolomb da defnedilmiş. Katedral’de İslam sanat ve estetiğinin izleri görülüyor.

Cordoba

Kurtuba(Cordoba) Endülüs Emevi Devleti’nin başkenti idi. Kurtuba Avrupa’da ilk üniversitesi olan ve ilk ışıklandırılan kent özelliğini taşıyor. Kurtuba o dönem, 800.000 kişilik nüfusuyla dünyanın en büyük şehirlerinden biriydi. Şehirde 500 câmi, 300 hamam ve 70 halk kütüphanesi ve yalnız bir kitaplığında 600.000 kitap vardı. O yıllarda Avrupa’da bin kitaplı kent yoktu. Bir yılda yazılan kitapların sayısı 60.000’di. O tarihte Avrupa’da okuma yazmayı ancak din adamları ve asiller bilirken, burada halkın % 99’u okuma yazma biliyordu.(1)  Kurtuba’daki en büyük eser, 786 yılında yapımına başlanmış 27.000 kişinin namaz kıldığı büyük câmidir. Hıristiyanlar bu büyük eseri kiliseye çevirmişler. Câminin içi, binin üzerindeki mermer sütunu ve bunlara bağlanan kırmızı beyaz kemerleri ile orman gibi görünmektedir. İslâmiyet’e ait motif ve işlemeler üzerine Hıristiyanlığa ait figürler konulmuş.

el_hamra_sarayi-18

Pakistanlı şair Muhammed İkbal, 1932’de Endülüs gezisinde Kurtuba câmisini ziyaret eder. İçindeki Endülüs’ü kelimelere şöyle döker;

‘’Ne hayret vericiydi o Müslümanların devri;

Medeniyetleri inanılması güç bir efsane gibiydi.’’

Ve Kurtuba camisine şöyle seslenir;

’Ey Kurtuba Câmi! Sanat âşıklarının Kâbe’si, İslam’ın azametisin

Endülüs toprağı harem(Kâbe) mertebesine çıkmıştır varlığınla senin!’’

Günümüzde Kurtuba Câmisi’nde Müslüman ziyaretçilere namaz kılma izni kesinlikle verilmemektedir. Teşebbüs edenler kışkırtıcı veya El-Kaideci terörist denilerek polise teslim edilmektedir. İspanya’da 781 yıllık İslâmi dönemden bugüne, Müslümanlar için bir tek câmi bile bırakılmadı. Bunu görünce, İstanbul’da açık yüzlerce kiliseyi, bölgede hiç Hıristiyan olmadığı halde Trabzon’da Sümela Manastırı’nı ve Van Akdamar’daki kiliseyi milyonlar harcayıp restore edip, ibadete açan hükümetimizi düşündüm. Ermeniler bununla da memnun olmayıp bastırmaları sonucu Akdamar müze/kilisesine bir de kocaman haç taktırdılar. Sen Müslüman olarak, onların istediği her şeyi yapacaksın. Fakat sen onlardan hiçbir şey isteyemeyeceksin.  Medeniyetler ittifakı veya dinler arası diyalog bu olsa gerek!

monasterioxcartuja

Granada ve Elhamra Sarayı

İspanya gezimizin doruk noktası; Gırnata şehrinde İslâm sanat ve estetiğinin zirvesi olan Elhamra Sarayı’nı görmemiz idi.

Elhamra Sarayı, Gırnata şehrine hâkim bir tepede saray, kale olarak yapılmış. Sarayın duvarları kırmızı tuğladan olduğu için Arapça hamr kökünden El hamra adı verilmiş.

387826_10150448648836404_494920758_n

Saraya Adalet Kapısı’ndan girdik. Saray, sayısız oda, salon, avlu, bahçe, havuz ve çeşmelerden oluşuyor. Ünlü ‘’Aslanlı Avlu’’ 124 ince mermer sütunla çevrelenmiş. Ortasında çanak şeklindeki fıskiyeli havuzun altında her birinin ağzından sular fışkıran 12 aslan heykeli duruyor. Sütunların üzerinde süslemeler ve Kuran’dan ayetler yer alıyor. Sarayın bütün odalarının duvarları geometrik şekiller, süslemeler ve çinilerle kaplanmış. Uzayıp giden yazılar, süs motifi gibi uzanmaktadır.  Bu yazılardan en dikkat çekici olanı sık sık tekrarlanan “La galibe illallah” (Allah’tan başka galip yoktur.) yazısıdır. Birbiriyle bağlantılı odalar arasında yer alan salonlar ve bunların arasındaki avlular, yeşil alanlar, fıskiyeli havuz ve çeşmeler son derece ahenkli bir tarzda yapılmıştır.

Ünlü şairimiz Yahya Kemal, İspanya’da Madrid’de büyükelçilik yaparken 1927 yılında burayı gezmiş ve saray hakkında şunları yazmıştır; ‘’ Elhamra ‘ya basit bir dış kapıdan giriliyor. Girerken harikulâde bir mekân içine girileceğinin farkına bile varılmıyor. Girdikten sonra bir âlemden başka bir âleme geçmiş, sanki bir rüyanın ortasına düşmüş gibi gözlerimi kapadım açtım.’’

Sarayı gezdikten sonra Cennetül Arifin adlı bahçe bölümünü gezdik. Burada fıskiyeler, havuzlarla son derece estetik, güzel bir şekilde tasarlanmış bahçeler gördük.

cordoba

Sarayın arkasında tepeleri karla kaplı Sierra Nevada dağları görülmekte idi.  Sarayın yan tarafından bu dağlara giden yolda, 1492 yılında Beni Ahmer Devleti’nin son hükümdarı Ebu Abdullah, Gırnata’yı Hıristiyanlara bırakıp giderken oradan sevgili sarayına üzüntüyle baktı. İçine dolan büyük kederle gözlerinden yaşlar boşandı. Yanında bulunan annesi Ayşe Hanım, oğluna tarihe geçen şu sözleri söyledi; “Ağla oğlum ağla. Seni doğuracağıma, taş doğursaydım. Bir erkek gibi savunmadığın yerlerin karşısında şimdi kadın gibi ağla.”

Endülüs’ün Bize Anlattığı

Endülüs şehirlerinde ve özellikle Elhamra’yı gezerken kendimizi bu kültüre hiç yabancı hissetmedik. Çünkü bu ince, yüksek bir medeniyetin izleri olan eserler, milletimizin de içinde olduğu İslam Medeniyeti’nin eserleri idi.  İslam’ın tevhid anlayışı ile yapılmış bu eserler ve bizim kültürümüze yabancı olmayan sanatlar Endülüs’e sevgiyle, gururla bakmamıza sebep oldu. Fakat 8 asır süren büyük bir medeniyetin ve onu var eden insanların vahşice, barbarca yok edilmesi içimizi hüzünle doldurdu.

el-hamra-sarayi-gezisinden-notlar

Bize göre; Türklerin Endülüs Devleti’nin tarih, medeniyet ve yok oluşundan alacağı dersler vardır.

Emevi Devleti kumandanı Tarık Bin Ziyad,  711 yılında İber yarım adasına ayak basınca, gemilerini yakarak, askerlerine geri dönüş olmadığını gösterip, bu toprakları ele geçirdi. 750 yılından 1031 yılına kadar Endülüs Emevi Devleti dönemidir. Kurtuba bu devletin başkenti idi. Yukarda Kurtuba hakkında verdiğimiz bilgilerden anlaşılacağı üzere Endülüs’ün en parlak dönemi bu dönemdir. Müslümanlar daha sonraki yıllarda kendi aralarındaki mücadelelerde Hıristiyanları yardıma çağırdılar. Lütfen bu noktaya dikkat ediniz! 11.yüzyılda Endülüs Emevi Devleti toprakları çok sayıda devletçiğe bölündü. Müslümanların iç çekişmeleri sonucu bölünen ve zayıflayan Endülüs sonunda Hıristiyanların eline geçti. 1492 yılında Gırnata’daki Beni Ahmer Devleti’nin yıkılışı ile İber yarım adasında 781 senelik İslâm hâkimiyeti sona ermekle kalmadı. Hıristiyanlar Müslümanlara ait bütün izleri; muhteşem câmileri, sarayları, su kanallarını,  hatta kitapları bile yok etti. Müslümanlar da ya öldürüldü, ya göçe, ya da din değiştirmeye zorlandı. Din değiştirenlere bile güvenilmeyip engizisyon fırınlarında yakılarak öldürüldüler.

Osmanlı Sultanı II.Bâyezid zamanında Kemal Reis, bu ülkeden Müslümanları Osmanlı gemileriyle Afrika ve Anadolu’ya taşıdı. Müslümanlarla aynı kaderi paylaşan İspanya Sefarad Yahudileri de Osmanlı Devletine sığınarak Selanik ve İstanbul’da iskân edildiler.

granada

Pakistan asıllı İngiliz yazar Tarık Ali, (2) ‘’Birin içindeki çokluk’’ olgusunu nar mecazı ile ifade ederek 15.yüzyıl sonlarında Müslüman, Hıristiyan ve Yahudilerin uzun yıllar barış içinde yaşadığı Gırnata’yı anlatır. Ancak 1492 yılında Kraliçe İsabel’in emriyle yerle bir edilen Gırnata’da binlerce insan öldürülür, iki milyondan fazla kitap yakılır ve bu topraklarda İslam’ın bütün izleri yok edilir.

Tarık Ali, esas olarak Batı Hıristiyanlığı ile İslâm dünyası arasındaki uzun süreli karşılaşmayı işlediği dörtlemesinin ilk kitabı olan bu romanı niçin kaleme aldığını şu sözlerle anlatır:

‘’Körfez Savaşı’nın patlak verdiği yıldı. Amerikan, İngiliz ve Fransız uçakları Bağdat’ı bombalarken, Batılılar savaşı bir video oyunu gibi seyrediyorlardı… Beni en çok kızdıran da şey de bir İngiliz televizyon spikerinin bu olayı haklı göstermek için, Arapların siyasal kültürü yoktur, demesiydi. Ben de buna tepki olarak İslam kültürünü ve tarihini araştırmaya karar verdim; İlk olarak da bu romanı 15.yüzyıldaki İspanya’da İslam’ın Avrupa dünyasından nasıl silindiğini yazdım…’’

elhamra-sarayı-bahçeleri

Gırnata’nın ve Müslümanların yok edildiği yüzyılda Türkler 1453 yılında Hıristiyan Bizans’ı yıkarak İstanbul’u aldılar. İstanbul Fatihi genç padişah Sultan II. Mehmet, Hıristiyanları dinlerinde hür bıraktı ve Hıristiyanların din işlerini düzenlemek üzere patrik görevlendirdi. Kiliseler kapatılmadı.

Aslında Müslümanlar hâkimiyeti altına aldıkları, Endülüs’te, İstanbul’da ve diğer Osmanlı ülkelerinde Kur’an’ı Kerim’in Kâfirun suresi 6. ayetinde emredildiği gibi;‘’Benim dinim bana, senin dinin sana!” demek suretiyle çeşitli inanış ve imanlara gösterdiği saygıyı Hıristiyanlardan da esirgemedi.

Büyük yazar ve düşünürümüz Samiha Ayverdi Endülüs’e 1980 yılında yaptığı ziyarette gördükleri karşısında, İslâm’ın ve Hıristiyanların başka dinlere saygısı konusunda şu satırları yazar; “İslâm’ın her dine, her inanca saygılı oluşu karşısında haçlı âlemden de, ister istemez bu aranıyor. Amma ne yazık ki, hürmet yerine, bir küçümseme. Bir lâubâlilik ve nefret âdetâ bar bar bağırıyor.’’ (3)

el-hamra-2

Türkler 1071 yılında Malazgirt Savaşı’nda Hıristiyan Bizans’ı yenerek, Anadolu’yu alıp, çok kısa zamanda Marmara kıyılarına ulaştı. Süleyman Şah 1075’de İznik’i başkent yaparak, Türkiye Devleti’ni kurdu. Batı, dün ve bugün Anadolu’ya Hıristiyan toprağı gözüyle baktığından Türklerin Anadolu’yu ele geçirmesini hiçbir zaman kabullenmedi veya içine sindirmedi. Bu nefretle,1096 yılından itibaren düzenlenen ve en sonuncusu 1922’de defedilen sayısız Haçlı Seferi ile Türkler Anadolu’dan atılmaya çalışıldı. Günümüzde Haçlı Seferleri çeşitli tertiplerle Türkiye’yi karıştırma, güçsüz bırakma ve bölme üzerine odaklanmış görünüyor.

İslam’ın ve Türk’ün vicdanı, merhum yazar Samiha Ayverdi, Endülüs gezisinde Türkiye’nin de içinde bulunduğu İslam dünyasının o günlerde,  ne acıdır ki bugün de aynı olan durumunu içinin yangınıyla edebi bir dille şu şekilde yazıya dökmekten kendini alamaz; ’’Garibiz. Zira İslâm dünyası mahzun ve yaralıdır. Bu dağınık, bu zedelenmiş muazzam vücud, sağlığına kastetmiş menfi güçlerin hâlen zebûnudur. İstikbali ve âkibeti hakkında dostları değil, düşmanları karar vermekde ve onu dertli, zayıf hasta görmekte menfaati olan kuvvetler idâre etmektedir.’’(4)

granada (23)


İspanya’da Endülüs şehirlerini gezerken, Endülüs-İslâm medeniyetinden kalabilen izleri görürken hep vatanımızı, vatan şehirlerini ve milletimizi düşündüm. ‘’Acaba Türkiye ikinci bir Endülüs olur mu?’’ diye kendime sordum. Bu soruya tarihimize bakarak; “Türkler tarihlerinin zor dönemeçlerinden devletlerinin ölümsüzlüğüne inanarak, millî birliği sağlayarak yüz akı ile geçmeyi ve kendilerini kuşatan sorunlara çözüm bulmayı başardılar. Bu inançla; “Türkiye ikinci Endülüs olmayacaktır!’’  diye cevap verdim.

setenay_endulus_2009_119

Kaynakça:

1)  Endülüs’ün Avrupa bilim ve kültürüne etkisi hakkında geniş bilgi için; Sigrid Hunke, Avrupa’nın üzerine doğan İslâm Güneşi, çev.: Servet Sezgin, Bedir Yayınevi, İstanbul,1979)

2) Tarık Ali,’Nar Ağacının Gölgesi’’ (Everest Yayınları, çev.: Mehmet Harmancı, İstanbul,2001)

3)  Samiha Ayverdi, Yeryüzünde Birkaç Adım,  Kubbealtı Neşriyatı,3.Baskı, İstanbul, 2008 (s.274)

4)  Samiha Ayverdi, a.g.e (s.286)

albaicin

Zeki ÖNSÖZ

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

WordPress.com.

Yukarı ↑

%d blogcu bunu beğendi: