Bir Kültür Şehri: Elmalı

Ahmet Suat Arı yazdı…

Bir şehrin tarih boyunca sosyal, kültürel ve ekonomik yapısını anlayabilmek için belgeler çok önemlidir. Bunlar yazılı belge olabileceği gibi yaşayan izler de olabilir. Gerek resmi gerekse sivil mimari bunun en belirgin örnekleridir. Anadolu şehir ve kasabalarına bu bağlamda baktığımız zaman maalesef pek fazla bir veriye rastlamamız mümkün olmuyor. Şehirlerin tarihi dokusu hoyratça bozulmuş ve modernlik adına da zevksizliğin nümuneleri inşa edilmiştir. Bunun sebeplerini araştırma işini akademisyenlere bırakarak, eşine Ender rastlanan kültür şehirlerinden Elmalı’yı tanımaya çalışırsak tarihi dokusu koruna gelmiş şehirlerin de varlığına şahit olacağız. Ayrıca Elmalı’nın diğer benzer yerleşim yerlerine yöresel mimarinin korunması açısından örnek olabileceğini de burada kaydetmeliyiz. 

Antalya’ya 110 km mesafede olan Elmalı’nın rakımı 1051 metre, nüfusu yaklaşık 15.000’dir. Ancak nüfus yaz aylarında sahil yöresinden gelen yazlıkçılar sayesinde en az ikiye katlanmaktadır. Zira Elmalı, Korkuteli ile birlikte başta Antalyalılar olmak üzere Finike, Kumluca, Kaş gibi sahil şeridinde yaşayanların sıcaklardan kaçıp sığındıkları serin bir yayladır. Çok eski bir yerleşim yeri olan Elmalı’nın tarihi Likyalılara kadar gider. Osmanlı döneminde Konya vilayetine bağlı olan Elmalı hem konumu itibariyle hem de yetiştirdiği âlimlerle adından çok söz ettirmiştir. Vahab-i Ummi, Sinan-i Ummi, Abdal Musa gibi âlim ve mutasavvıfların yanı sıra Osmanlı’nın son dönemleri ve Cumhuriyetin ilk dönemlerinde hem dini hem de siyasi önemli roller üstlenen ve geçen yüzyılın en önemli din âlimleri arasında yer alan Hamdi Yazır da Elmalı’da yetişmiştir. Elmalı bu mutasavvıf ve âlimlerin de etkisiyle tarih boyunca entellektüel bir atmosfere sahip olmuştur. 

Bu makaleye konu olan Elmalı sivil mimarisi de bu entellektüel birikim ve tarih boyunca oluşan yerli burjuvazinin yansıması olarak ortaya çıkmıştır. Yaşları 400’ü geçmiş evler hala hem tabiata hem de tahripkar insanoğluna meydan okurcasına ayakta kalmayı başarmışlardır. 

Elmalı Dağı’na sırtını dayamış şehrin mimarisini keşfetmek için biraz sabırlı olmak gerekiyor. Şehre girişten itibaren bir kaç kilometre klasik Anadolu kasabalarının görüntüsü hâkim. Ancak yol sizi hiç saptırmadan bir küçük meydana ulaştıracaktır. Meydanın üst kısmındaki Ömer Paşa Camii ve cami külliyesi içindeki Halk Kütüphanesi hemen dikkatinizi çekecektir. Adından da anlaşılacağı üzere Ketenci Ömer Paşa tarafından 1602 (1016 Hicri) tarihinde yaptırılan camiinin ve külliyenin tesirinden henüz kurtulmamışken meydanın alt tarafında sanki bir kartpostaldan çıkmışçasına bir bina sizi adeta büyüleyecek. “acaba bu gördüğüm bir gerçek mi? Neredeyim ben?” sorularını kendinize sormadan edemeyeceksiniz. 

Üzerinizden şaşkınlığı attıktan sonra şehri keşfe çıkmak artık kaçınılmaz olacaktır. Bu büyüleci binanın bir numune olarak yapılmadığı, hâlâ kullanılmakta olan bir konut olduğunu öğrenince merakınız iyice artacaktır. Şöyle sağa sola göz atarak küçük bir tur atınca da bunun Elmalı’ya özgü bir mimari olduğu gerçeğini kavrayacaksınız. İçinizi kaplayan heyecenla daha çok görmek için harekete geçeceksiniz. Tabii bu keşif çok şirin ve bir o kadar da özgün Helvacılık Carşısıyla başlamalı. Çarşıya adımınızı atar atmaz leblebi ve şekerleme kokusu size bir hoş geldin diyecektir. Daracık sokakta iki taraflı dükkanlarda Elmalı usulü helva, leblebi ve şekerleme imalathaneleri bulunmakta. Tabii bu tür imalathanelerin fabrikasyonla rekabet edememesi bazı dükkanların kapanıp branş değiştirmelerine sebep olmuş, ama bu değişim çarşının tarihi dokusuna henüz zararlı hala gelmemiş. 

Çarşıdan aldığınız leblebiler elinizde eski belediye binasının yanından yokuş yukarı yol almaya başlıyorsunuz. Daracık sokakların her iki yanı da sanki yüzyıllar öncesinde dondurulmuş size sunulmayı bekliyor. Çift cumbalı ahşap evler gerek iç gerekse dış görünümleriyle Osmanlı mimarisinin ender örneklerini sergileme telaşı içinde gibiler. Son yıllarda yerel halk ve yöneticilerin de bilinçlenmesiyle daha iyi korunmaya çalışılan bu sivil mimari örneklerinin bazıları yüzyıllardır ayakta kalmayı başardığı gibi daha yüzyıllarca da ayakta kalmaya niyetli görünüyorlar. Cumbaları, küçük camlı simetrik pencereleri, parlak renkleri, tavanlarındaki ahşap işlemeleri başlı başına birer şaheser olan bu evlerin yapımında yörede yetişen sedir ağaçlarından faydalanılmış. 

Elmalı, sivil mimarinin muhteşem örneklerinin yanı sıra cami, hamam, mescit, medrese, çeşme gibi kamu mimarisiyle de önemli bir mirasa sahiptir. Ömer Paşa Camii günümüze kadar sapasağlam ayakta kalmayı başarmıştır. Camiatik olarak da bilinen ilçenin en eski camisi ise 1940’daki büyük bir yangında kül olmuştur, ancak minarenin sadece külah kısmı yanmış olup geri kalan kısmı hala ayaktadır. Camicedit mahallesinde ilerlerken sizi bir sürpriz beklemektedir. Birden karşınıza bir minare çıkmaktadır. Yolun tam ortasında oylece meydan okurcasına. Bu, 17. yüzyılda inşa edildiği düşünülen Kütük Camii’nin (Camii Cedit) minaresidir. Minare yol genişletilmesi sebebiyle camiden ayrılıp yol ortasında bırakılmıştır. Belki de meydan okuyup ona diş geçirmelerine engel olmuştur, kim bilir? 

Yukarıda ifade etmeye çalıştığımız gözlemlerimizden yola çıkarak Elmalı’nın önemli bir kültürel mirasa sahip olduğunu iddia etmemiz mümkündür. Böylesi zengin bir mirasa sahip bir şehrin mutlaka gereken ilgiyi görmesi gerekir. Kanaatimce Elmalı ikinci bir Safranbolu olmaya namzet bir şehirdir. Halkın ve resmi makamların şehre gösterecekleri ilgi, bu mirasın hem gelecek kuşaklara aktarılmasına yardımcı olacak hem de daha çok insanın görmesini sağlayacaktır. Dolaylı olarak da ilçe ekonomisi gelişip, gelen kapital sayesinde kültürel miras daha iyi korunacak ve yeni kültürel eserlerin oluşması sağlanacaktır. 

Ahmet Suat ARI

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

WordPress.com.

Yukarı ↑

%d blogcu bunu beğendi: