Alahan Manastırı

Mustafa Erim yazdı…

Alahan Manastırı, Karaman-Silifke Karayolu üzerinde, Göksu Vadisine bakan Toroslar‘ın Güney yamacında konumlanmış olup, Mersin ili, Mut ilçesinin 22 km. kuzeyinde, Karaman’ın 50 km. güneyindedir. Antik adıyla “İsauria” bölgesinde yer alan Manastır ve çevresinin bugün hala bilinmeyen özgün adına kaynaklarda rastlanmamaktadır. 

Alahan Manastırı, Anadolu’da günümüze gelebilen  kadim Bizans manastırlarından biridir. Manastırın kuzeydeki yamacına dayalı “küçük bir nekropol” denebilecek kaya oyma mezarların üzerindeki kitabeler, 13 Şubat 462 tarihine işaret etmektedir. Ayasofya’nın öncüllerinden kabul edilebilecek yapılar, Anadolu Erken Hıristiyanlık tarihi açısından son derece önemlidir. Ömrünün önemli bir bölümünü buraya vakfeden Michael Gough’un yaptığı kazılar ve yayınlardan yola çıkarak Manastırın M.S. 4. ve 6. yüzyıllar arasında yoğun olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. 1955-1972 yılları arasında İngiliz Arkeolog Prof. Michael Gough tarafından kazı yapılmış ve o tarihten bu yana, Alahan Manastırı ören yeri olarak ziyaret edilmektedir. 

Alahan Manastırı, yapılar topluluğu Toroslar‘ın yamaçlarındaki özgün topografik konumu, zengin bezemeli iki büyük kilisesi, vaftizhanesi, sütunlu yolu, kaya mezarları, su kaynakları, hamamı ve konaklama yerleri ile Erken Hıristiyan sanatında ve Bizans mimarlık tarihinde önemli bir yere sahiptir. Sahip olduğu mimari özellikleri (plan şeması, cephe düzeni, bezemeleri, vs. ) bakımından döneminin en önemli yapılarından biridir ve kendinden sonraki dönemlere örnek olmuştur. Alahan Manastırının önemli özelliklerinden biri de daha önce tarihi bilinmeyen benzer yapıların tarihlendirilmesine ışık tutmasıdır. 

Bir tür yapılar topluluğu (külliye) olan Alahan Manastırı, genellikle manastır olarak tanımlanmış olmakla birlikte, son yıllarda yapılan araştırmalarda bir “Hac Merkezi” olduğunu düşündüren bulgulara rastlanmıştır. Prof. Sema Doğan’ın da belirttiği üzere, Alahan Manastırının İsauria Bölgesindeki Aya Tekla Manastırı gibi, “Hac Merkezi” olarak kullanıldığı düşünülmektedir.

Erken Hristiyanlık Dönemi Manastırları: 

Guntram Koch “Erken Hıristiyan Sanatı” adlı kitabında “Kuzeybatı Suriye’de Qalat Seman, Silifke yakınında Meryemlik(Ayatekla), İskenderiye yakınında Menas Şehri (Aziz Manas), Doğu Cezayir Theveste’de Tebessa (Azize Crispina), Yunanistan Korinthos’da Lekhaion (Martir Leonidas), bir manastır etrafında gelişen Alahan Manastırı……… bazı önemli hac merkezleridir” ifadesi ile; İsauria’daki Külliyenin önemini aktarmaktadır. Anadolu’da bugün ayakta olan Aya Sofya, Gümüşkonak (Günyüzü/Eskişehir) Kilisesi ile beraber Alahan Manastırı neredeyse en eski Bizans Külliyesidir ve özgünlüğünü korumaktadır. Bu kadar önemli bir kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılması ancak onun hak ettiği özen ile mümkün olabilecektir. 

Alahan Manastırı Mimarisi: 

Daha önce de bahsedildiği gibi, Alahan Manastırı Karaman’ı (Laranda) Mut’a (Claudiopolis) bağlayan ve tarih boyunca da kullanılan yolun yakınında konumlanmıştır. Mut’un 22km. kuzeyinde ve de bugünkü yoldan ayrılan yaklaşık 2 km. uzunlukta tırmanarak ulaşılan (Ana yoldan 300 mt. çıkılmaktadır.) Toroslar‘ın Güney yamacında konumlanmıştır. Manastırın bulunduğu noktadan Göksu Irmağı’nın kuzeydeki kolu olan Gök Çayı Vadisi görülmektedir. Manastır dağların güney yamacında 250 mt. uzunlukta 30 mt. genişlikte dar uzun bir alanda dik sayılacak bir eğime kurulmuştur. Prof. Michael Gough’un sözettiği gibi Manastır’ı ilk kez gören hemen herkes çok etkilendiğini çeşitli biçimlerde ifade etmiştir. Yine Michael Gough’a göre Alahan Manastırı’nın yer seçiminde öncelikle çevrede bir ölçüde var olan yerleşim etkili olmuştur; ardından ilk önemli sebep su kaynağının bolluğu ve suyun borulanarak getirilmesi, ikincisi kuzey rüzgârı (poyraz)na karşı korunumlu hali (güney yamaçlar), sonuncu olarak da kolay savunulabilir konumudur. 

Yakın çevrede (Geçimli, Dağpazarı, Aloda vs.) bulunan kalıntılar ve seramik/sikke parçaları, bölgenin geçiş alanı niteliğini antik dönemlerden beri kullanılan yolların varlığını kanıtlamaktadır. 

Yapıda Kullanılan Malzemeler ve Yapım Sistemi: 

Alahan Manastırı’na ait yapıların tekniklerini kabaca yığma taş sistem olarak adlandırılabilir. Duvar kalınlıkları 55–75cm arasında değişen yapının duvarları içte ve dışta kesme taştır. İki sıra arasındaki boşluk bol miktarda harç ve moloz taşlarla örülmüştür. Bu büyük masif duvar sistemi içinde yaklaşık 85 cm genişlikte pencere boşlukları kesme taş söve ve lentolar ile üzerinde son derece gelişkin bir teknikle yapılmış hafifletme kemerleri ile geçilmiştir. Buraya özgü bir diğer önemli özellik yapıların arazinin yüksek kısmı olan Doğu Cephesinde Kayaya oyulmalarıdır.

Öte yandan, bazilikal veya merkezi planimetrinin kaçınılmaz ögeleri olan taş sütunlar yekpare taşlardan yontularak yerlerine metal kenetlerle oturtulmuşlardır. Yüksekliğini tam olarak bildiğimiz Doğu Kilisesi’nde 5.45 mt. yükseklikteki sütunlar üzerine 75 cm. yükseklikte müthiş incelikli işçiliğe sahip sütun başlıkları yerleştirilmiştir. Sonrasında da dairesel veya atnalı kemerler ile birinci kat (Galeri katının yüzeyleri oluşturulur. Yan nefler üzerinde yer alan galerilerin döşemeleri ahşap kirişlemeler üzeri ahşap kaplama tahtalarından oluşturulur. Doğu Kilise’nin merkezi kubbesi hariç bütün) neflerin üzeri ahşap makaslı çatılar ile örtülmüştür. Çatıların bitiş malzemesi alaturka kiremittir. Prof. Dr. Sema Doğan, yapıda kullanılan taşların büyük kısmının yakın çevreden elde edildiğini, çevredeki yamaçlarda eski kaya ocağı olduğunu ileri sürmektedir. Döşeme ve çatı sistemlerinde kullanılan ahşapların yakın çevredeki ağaçlardan elde edildiği düşünülmektedir. Aynı biçimde ahşap pencere kapakları da bu şekilde elde edilmiştir. Yapıların iç mekanlarının duvarlarının ve taş sütunlarının tamamı sıvanmaktadır. Pencerelerde geçmeli demir parmaklıklar kullanıldığı izlerden bilinmektedir. Cyril Mango Bizans Mimarisi adlı eserinde; İnsan neden bu kadar uzun bir süre bu plan tipinin (bazilikal plan) uygulandığına ve bu kadar az çeşitlemesi olduğuna şaşmamazlık edemez… bunlar tek elden çıkmış izlenimi uyandırırlar.

Bana göre yanıt, bazilika inşa etmek kolaydı ve en az çabayla en çok etki sağlanabilirdi. Mühendislik sorunları yaratmadan isteğe göre büyütülüp, küçültülebilirdi. Tek yapılacak iş çatıdaki ahşap kerestelerin boyutları ile belirlenen “nef genişliği”ni dikkate almaktı. Malzeme belirli boyutlarda ısmarlanabilirdi ve sınırlı deneyimi olan bir yapı ustası bile inşaatı denetleyebilirdi. Kısacası, bazilikalar seri imalattı” biçiminde çok önemli saptamalarda bulunmaktadır. Yine Mango devamında, “Bir bazilika yaratacağı etki için mimarisinden çok iç mekânların süslemesine güveniyor olmalıydı: Mermer sütunlar, işlemeli başlıklar, çok renkli mermer kaplamalar, alçı bezeme, apsis’e uygulanan mozaikler, geometrik desenli ya da mozaik yer kaplamaları (opussectile); ayrıca dinsel törene ait ayin yeri korkuluk levhaları, kiborium ve ambonların zengin bazilikalarda gümüş kaplı olması gibi… Sadece ham madde değil, işlenmiş ürünler de tek bir merkezden sağlanırdı. Özellikle başlıkların (sütun başlığı) dağıtımı ile ilgili bilgimiz kesindir, bunların çoğu Prokonnesos Adası’ndaki ocaklardan çıkarılır, sadece şekillendirilerek ve belki de işi yerinde bitirecek uzman bir taş işçisi eşliğinde gönderilirdi. Tek bir örnek verecek olursak, 6. yüzyılın başlarında “iki bölgeli” denilen oldukça çirkin bir başlık tipi ortaya çıkmıştır. Bu başlık tipinde, üstte köşelerinde hayvan (genellikle geyik yada güvercin) başları ile keskin hatlı yatay bir çizgiden oluşan bir bölüm, altında telkari gibi ince işlenmiş sepet yada asma dalları ile bezeli ikinci bir bölüm yer alır. Bu başlıkların ( ki Alahan’ınkilere çok benzer ) oymaları o kadar narindir ve neredeyse “Victorian” zevkini yansıtan bir düzenleme gösterirler ki; bunların yerel bir işçinin elinden çıkmış olmaları mümkün değildir. Oysa bunlara Akdeniz’in her bölgesinde rastlanır” aktararak bize bazilika yapımında son derece önemli bilgiler vermektedir.

Bu slayt gösterisi için JavaScript gerekir.

Mustafa ERİM

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

WordPress.com.

Yukarı ↑

%d blogcu bunu beğendi: